De omgeving van Apeldoorn is uniek in Nederland door de grote concentratie aan sprengen, beken en waterradmolens. Waar elders watermolens vooral langs natuurlijke rivieren stonden, ontwikkelde Apeldoorn vanaf de 17e eeuw een verfijnd systeem van gegraven sprengenbeken. Deze kunstmatige waterlopen leverden een constante waterstroom die ideaal was voor het aandrijven van molens. Het resultaat: een landschap waarin industrie en waterbeheer eeuwenlang nauw verweven waren. 

Het landschap van sprengen en beken

De sprengen — bronnen die door het uitgraven van kuilen werden “opgewekt” — vormden het hart van de Apeldoornse waterhuishouding. Vanaf deze bronnen werden beken gegraven die het water naar molens leidden. Dit systeem maakte het mogelijk om op maar liefst 67 locaties meer dan honderd watermolens te bouwen. De molens stonden verspreid over Apeldoorn, Ugchelen, Beekbergen, Loenen en Wenum-Wiesel.

De molens hadden uiteenlopende functies: 

• Papiermolens (veruit het talrijkst in de 17e–18e eeuw)

• Korenmolens

• Kopermolens

• Oliemolens

• Runmolens (voor leerbewerking)

 De grote vraag naar papier in de 17e eeuw zorgde voor een sterke groei van het aantal molens. De Apeldoornse papierindustrie werd zelfs een van de belangrijkste van Nederland. 

Historische ontwikkeling 

Middeleeuwen – eerste vermeldingen 

De oudste watermolens in de regio dateren uit de middeleeuwen. Een van de vroegst gedocumenteerde voorbeelden is de Wenumse Watermolen, waarvan de geschiedenis teruggaat tot 1313. Deze molen begon als korenmolen en illustreert hoe waterkracht al vroeg een rol speelde in de lokale economie. 

17e–18e eeuw – bloeitijd van de papiermolens 

Vanaf het begin van de 17e eeuw nam het aantal molens snel toe, vooral door de papierproductie. De combinatie van schoon sprengenwater en constante stroming was ideaal voor het maken van hoogwaardig papier. Veel molens werden in deze periode gebouwd of omgebouwd tot papiermolens. 

19e eeuw – industrialisatie en transformatie 

Met de komst van stoomkracht en later elektriciteit verloren veel watermolens hun functie. Sommige papiermolens werden omgebouwd tot stoomwasserijen of andere industriële toepassingen. Andere raakten in verval of verdwenen volledig. 

20e eeuw – behoud en restauratie 

Vanaf de jaren 1970 groeide het besef dat de molens en sprengen waardevol erfgoed zijn. De gemeente Apeldoorn kocht diverse molencomplexen om ze te behouden. Een voorbeeld is de restauratie van de Wenumse Watermolen in de jaren 1980, waarbij vrijwilligers en lokale organisaties een grote rol speelden. 

Voorbeeld: de Wenumse Watermolen 

De Wenumse Watermolen is een van de best bewaarde molens in de regio en een mooi voorbeeld van de veelzijdige geschiedenis van Apeldoornse molens. 

• 1313: eerste vermelding

• 18e eeuw: verbouwd tot kopermolen met drie raderen

• 19e eeuw: opnieuw korenmolen en runmolen

• 20e eeuw: restauratie en behoud door de gemeente
  Vandaag de dag wordt er nog steeds op vrijwillige basis gemalen en gezaagd. 

Hoewel veel molens verdwenen zijn, is het molenlandschap nog goed zichtbaar. Restanten, fundamenten, vijvers en beeklopen vertellen het verhaal van een regio die haar groei voor een groot deel te danken heeft aan waterkracht. Dankzij recente inventarisaties en publicaties is er een compleet overzicht ontstaan van alle molenlocaties, inclusief kaarten en foto’s.

Zie daarom de wandeling die ik rond Apeldoorn en de Ijsselvallei heb uitgezet in het thema waterradmolens.

Met dank aan Copilot